Sabun Nedir? Nasıl Elde Edilir?

Sabun, gündelik hayatımızda sıklıkla kullandığımız temizlik ürünlerindendir. Günlük yaşantımıza ne zaman dahil olduğu her ne kadar bilinmese de nasıl elde edildiği bilinmektedir. Sabun yağlardan meydana gelen bir organik maddedir. Bitkisel veya hayvansal kaynaklı olan yağlar (trigliseridler), gliserinlerin (gliserol) karboksilik asitler ile esterleşme reaksiyonuna girmesi sonucu açığa çıkan biyolojik kökenli yapılardır. Bitkisel kaynaklı yağlar oda sıcaklığında çoğunlukla sıvı formda iken hayvansal kaynaklı yağlar katı formdadır.

Sabun ve deterjanın temizleme mekanizması. Gliserin moleküllerin bağlantı şekli, Karboksilli asit ile birleşmesi ve sonuçta Trigliserid diğer adıyla yağlar
Yağların oluşumu

Sabunların Oluşum Mekanizması

Yağların (yağ asitlerinin), alkali hidroksitlerle (NaOH, KOH vs.) hidrolizi sonucu karboksilli asit tuzlarının oluşmasına sabunlaşma reaksiyonu denir, sabun ise reaksiyon sonucu ortaya çıkan tuzlardır. Yağ asitleri sodyum ile tuz oluşturursa beyaz sabun, potasyum ile tuz oluşturursa yumuşak yapıda olan Arap sabunu oluşur. Arap sabunu, beyaz sabuna göre suda daha iyi çözünür ve suyu daha çok köpürtür. Bu yüzden sıvı sabun ve tıraş sabunu yapımında kullanılırlar.

Trigliserid yani yağın alkali hidrosksitlerle ısı ile hidrolize olması sonucu oluşan sabun formülü
Sabunun oluşması ve yapısı

Sabunlar kişisel bakımda çok sık tercih edilmesine karşın yüzey temizliğinde çoğunlukla ilk tercihimiz olmaz. Bunun sebebi, sabunun sert sularda çok iyi çözünmemesi ve çökelti oluşturmasıdır. Sabun; kalsiyum, magnezyum ve demir bakımından fazla olan sert sulardaki kalsiyum ile bağ yaparak kalsiyum tuzlarını oluşturur. Oluşan kalsiyum tuzu suda çözünemez ve böylece çökelti oluşturur. Bu sorunun önüne geçebilmek adına 1900’lü yılların başlarında sentetik deterjanın üretimi başlamıştır.

Deterjanın oluşum mekanizması ve sabun ile farkları 

Deterjan, uzun zincirli alkil benzen sülfat veya sülfonatların sodyum tuzlarına verilen isimdir. Sentetik olarak üretilen bu temizlik ürünleri sabun gibi aynı işleve sahip olmasının yanı sıra sabunlardan daha iyi temizleyicidirler.

Sabun ile deterjan arasındaki farklar:

  • Deterjanlar sert sularda sabunlar gibi çökelti oluşturmadıklarından yüzeylerde temizlik yapmak daha kolay olur.
  • Deterjan, sabuna oranla daha fazla yüzeyi ıslatır. Bu sayede yüzeylere daha çabuk işler ve yüzeylerde çökelti oluşturmaz.
  • Deterjanların birkaç damlası ile birçok yüzey temizlenebildiği için daha ekonomiktir.
  • Deterjan, sabuna göre daha iyi ve kolay temizlik imkanı sunar. Ancak bu getirilerinin yanı sıra insan sağlığı için daha büyük tehlike oluştururlar. Çünkü deterjanların temel yapı kaynağı petrol ürünleridir. Aynı zamanda sabuna oranla daha fazla katkı maddesi (fosfatlar, beyazlatıcılar, ağartıcılar, enzimler, köpük düzenleyiciler …) içerir.
Sabun ve deterjanın temizleme mekanizması
Deterjanın yapısı

Sabun ve Deterjanın Zincir Yapıları Nasıldır

Temizlik ürünlerinin kirli yüzeyleri arındırma mekanizmaları aynıdır. Sabun molekülü, uzun karbon zincirlerinden oluşur. Bu karbon zincirlerinin bir ucu iyoniktir ya da çok polardır. Uzun karbon zinciri yağda çözünen (hidrofobik) bir yapıya sahiptir, polar ya da iyonik uç ise suda çözünen (hidrofilik) bir yapıya sahiptir. Yüzeylerde oluşan kirlerin dışı çok ince bir yağ tabakasıyla kaplıdır. Yağ tabakasını uzaklaştırdığımızda aslında kirleri de uzaklaştırmış oluruz.

 Sabun ve deterjan moleküllerindeki hidrofobik kısım kirlerin yüzeyindeki yağda çözünür, hidrofili kısmı ise suda çözünür. Bir dizi sıra ile gerçekleşen çözünmeler sonucunda miseller oluşur. Misel, 50-150 sabun molekülünün hidrofobik kısımlarının merkeze gelecek şekilde yöneldiği, küresel hale gelmiş kolloidal yapıya denir. Yüzeydeki kirlerin etrafında oluşan miseller sayesinde yağlar suda emülsiyon haline gelir ve yüzeyler temiz olur. 

Üç adet cam bardak şeklinde kap var. kirin çözülmesini açıklayan resimler
Sabun ve Deterjanın temizleme mekanizması

Temizlik ürünü olarak kullanılan sabun ve deterjanların katkı maddesiyle bir çok çeşidi yapılıyor. Özellikle deterjanda kullanılan kimyasal maddeler çevre ve insan sağlığı için son derece zararlıdır. O yüzden teknik geliştikçe temizlik ürün üreticileri zararı azaltmak için enzimden faydalanmaya başlamıştır. Bir miktar çözüm olsada zararlı etkileri devam etmektedir. Gerek hükümet, gerekse üreticilerin çevre ve insan sağlığı için temizlik ürünleri konusunda insanları bilinçlendirmesi gerekiyor. Özellikle kamu spotu olarak kimyasal temizlik ürünlerinin bilinçli kullanımını ve korunma yollarının anlatılması gerekiyor. Sizce de bu konuda bir ihmal var mı? Çözüm için neler yapabiliriz.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.