Kıymetli Madenlerde Borsa Rayici ile Değerleme: VUK 274/A ve Muhasebe Kayıtları
Şirketinizin kasasında altın var mı? Ya da bankada gram altın hesabınız? O zaman kurallar sizin için değişti. Vergi Usul Kanunu’nun 274/A maddesi, şirket ve bankaların aktifinde kayıtlı kıymetli madenlerde borsa rayici ile değerlenmesini zorunlu kılıyor. Daha da önemlisi, değerleme sonucunda ortaya çıkan fark vergiye tabi. Eskiden altını satmadığınız sürece kâr görünmezdi. Artık fiyat yükselmişse, satmamış olsanız bile bu artış kayıtlarınıza gelir olarak giriyor.
Bu yazıda düzenlemenin kapsamını, yevmiye kayıtlarını, satıştaki kâr ve zarar durumunu ve uygulama takvimini sayısal örneklerle anlatıyorum. Konunun video anlatımını YouTube kanalımda da izleyebilirsiniz.
Düzenlemenin Kapsamı
Hangi madenler? Altın, gümüş, platin ve paladyum. Aktifinizde bu dört madenden biri varsa, dönem sonunda kayıtlı değere göre değil, güncel borsa rayicine göre değerleme yapmanız gerekir.
Hangi hesaplar? Yalnızca elinizdeki fiziki altın değil. Kıymetli madenlerde ve buna dayalı tüm mevduat ve kredi hesapları da kapsamdadır. Fiziki hesaplar da kaydi hesaplar da dahildir. Bankada gram altın hesabınız varsa aynı kural geçerlidir.
Sözleşmeden doğan alacaklar: Değerleme gününe kadar hesaplanan faizleriyle birlikte dikkate alınır. Yani yalnızca ana madeni değil, o güne kadar işlemiş faizi de hesaba katmalısınız. Alacak ve borçların değerleme günündeki değere getirilmesinde ise VUK’un 280, 281 ve 285. maddeleri geçerlidir.
Rayiç nereden alınacak? Referans, Borsa İstanbul Kıymetli Madenler Piyasası’dır (borsaistanbul.com). Döviz kuru gerektiren durumlarda TCMB kurlarına (tcmb.gov.tr) bakabilirsiniz. Değerleme gününün fiyatını mutlaka çıktı veya ekran görüntüsüyle dosyalayın. Denetimde ilk istenen belgelerden biri olur.
Örnek 1: Kıymetli Madenlerde Altın Alışı
30 gram altın 250.000 TL’ye alındı.
Fiziki olarak alındıysa:
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 118 00 Altın Hesabı | 250.000 | |
| 320 A Firması (Satıcı) | 250.000 |
Bankada mevduat (kaydi) olarak alındıysa:
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 102 10 01 Altın Hesabı | 250.000 | |
| 102 01 01 A Bankası | 250.000 |
Komisyon ve BSMV: Kıymetli Madenlerde Alışta ödenen komisyon ve BSMV için kayıt mantığı aynıdır, yalnızca tutarlar değişir. Bu tutarlar ayrıca gider olarak kaydedilebilir. Gelir İdaresi’nin genel yaklaşımı, bu yükümlülüklerin isteğe bağlı olarak doğrudan gider yazılabileceği ya da maliyete eklenebileceği yönündedir. Hangisini seçerseniz seçin tutarlı olun. Küçük görünen komisyonlar dönem sonunda ciddi bir toplama ulaşabilir.
Örnek 2: Değerleme Farkı (Artış)
Altın 250.000 TL’ye alındı. Değerleme gününde borsa rayici 275.000 TL oldu. Fark: +25.000 TL.
Fiziki altında:
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 118 Diğer Menkul Kıymetler | 25.000 | |
| 649 Diğer Olağan Gelirler | 25.000 |
Mevduat olarak tutuluyorsa: Borç tarafında 102 10 01 hesabı kullanılır, alacak yine 649’dur.
Neden 646 değil de 649?
646, Kambiyo Kârları hesabıdır ve yalnızca döviz işlemlerine özeldir. Kıymetli Madenlerde hangileri var. Altın bir döviz değil, kıymetli madendir. Değerleme farkını 646’ya yazarsanız iki sorun çıkar:
- Hesabın amacına aykırı bir kullanım olur (kambiyo ihlali).
- Döviz pozisyon ve KKM raporlarında sistemsel bir hata oluşur.
Doğru uygulama: kâr için 649, zarar için 659.
Faiz geliri ayrı izlenir
Değerleme gününe kadar işleyen faiz geliri varsa bunu 649’a değil 642 Faiz Gelirleri hesabına yazarsınız. Örneğin 5.000 TL faiz için:
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 102 10 01 Altın Hesabı | 5.000 | |
| 642 Faiz Gelirleri | 5.000 |
Böylece madenin değer artışı ile faiz geliri ayrı hesaplarda izlenir.
Örnek 3: Kârla Satış
Değerlenmiş kayıtlı değeri 275.000 TL olan altın 290.000 TL’ye satıldı. Banka 1.000 TL komisyon kesti, hesaba geçen tutar 289.000 TL.
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 102 / 100 Banka / Kasa | 289.000 | |
| 118 00 Altın Hesabı | 275.000 | |
| 645 Madeni Kıymet Satış Kârı | 14.000 |
Hesap: 290.000 − 1.000 = 289.000. Bundan 275.000 çıkınca 14.000 TL kâr kalır. Mevduat olarak tutuluyorsa 102 10 01 hesabı alacaklandırılır, fark yine 645’e gider.
Örnek 4: Zararla Satış (Zarar Durumunda Yevmiye Maddesi)
Kayıtlı değeri yine 275.000 TL olan altın bu kez 265.000 TL’ye satıldı. 1.000 TL komisyon kesildi, hesaba 264.000 TL geçti.
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 102 / 100 Banka / Kasa | 264.000 | |
| 655 Madeni Kıymet Satış Zararı | 11.000 | |
| 118 00 Altın Hesabı | 275.000 |
Hesap: 275.000 − 264.000 = 11.000 TL zarar. Satış zararı 655 hesabında izlenir. Mevduat tarafında da aynı şekilde 102 10 01 hesabı alacaklandırılır.
Dikkat: Komisyon satış tutarından düşüldüğü için kâr veya zarar, net tutar üzerinden doğar. Hesabı brüt satış fiyatı üzerinden yapmayın.
Uygulama Takvimi
Kıymetli Madenlerde yapılan Düzenleme 2 Ağustos 2024 tarihinde Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girdi. Uygulama 2024 yılı 3. geçici vergi döneminden itibaren başlıyor. Yani yıllık beyannameyi beklemeden, geçici vergi hesabında bile değerleme farklarını dikkate almanız gerekir. Geçici vergi dahil tüm değerleme farkları vergiye tabidir.
Kıymetli Madenlerde Yapılan Güncellemeyi Kısaca Özetlersek
- Altın, gümüş, platin ve paladyum borsa rayici ile değerlenir.
- Fiziki veya kaydi, mevduat veya kredi: kıymetli madene dayalı tüm hesaplar kapsamdadır.
- Değerleme farkı 649 (kâr) veya 659 (zarar) hesabına yazılır. 646 kullanılmaz.
- Faiz geliri 642 hesabında izlenir.
- Satışta kâr 645’e, zarar 655’e yazılır.
- Uygulama 2024 3. geçici vergi döneminden itibaren başlamıştır.
Her işletmenin durumu farklı olabileceğinden, uygulamadan önce mali müşavirinizle görüşün. Güncel mevzuat ve duyurular için Gelir İdaresi Başkanlığı’nın sitesini (gib.gov.tr), fiyatlar için Borsa İstanbul’un sitesini takip edebilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; vergi veya hukuki danışmanlık yerine geçmez.
