Kız Çocuklarının Sağlık Hakları: Tarihsel Süreç, Hukuki Statü ve Uygulama

Türk Sosyal Güvenlik Hukuku, 2008 yılında gerçekleştirilen “Sosyal Güvenlik Reformu” ile köklü bir paradigma değişikliğine uğramıştır. Bu rapor, özellikle kamuoyunda sıkça tartışılan ve bilgi kirliliğine konu olan “1 Ekim 2008 öncesi sigortalı olanların kız çocuklarının, işe girip çıktıktan veya evlenip boşandıktan sonra babaları üzerinden yeniden sağlık hizmeti alıp alamayacakları” sorusunu, yasal mevzuat, yargı kararları ve Kurum (SGK) genelgeleri ışığında derinlemesine analiz etmektedir. Ayrıcı youtube videosunda konuyu izah ettik.

Raporun temel bulgusu şudur: 1 Ekim 2008 tarihinden önce yürürlükte olan mülga 506 (SSK), 1479 (Bağ-Kur) ve 5434 (Emekli Sandığı) sayılı kanunlar kapsamında sağlık yardımı hakkı elde etmiş veya elde etme potansiyeli olan kız çocukları, “kazanılmış hak” (müktesep hak) ilkesi gereğince korunmaktadır. 2008-2011 yılları arasında yaşanan yasal belirsizlik ve aleyhte uygulama, 6111 sayılı Kanun ile yapılan düzenleme neticesinde lehe çevrilmiştir. Güncel hukuk düzeninde, 1 Ekim 2008 öncesi hak sahibi olan bir kız çocuğu, statüsü değişse (işe girse veya evlense) dahi, bu statü sona erdiğinde (işten ayrılma veya boşanma) yaş sınırına takılmaksızın tekrar anne veya babası üzerinden sağlık yardımı alma hakkına sahiptir. İddia edilenin aksine, hak kaybı kalıcı değil, statü değişikliği süresince “askıda” kalan geçici bir durumdur.

Giriş: Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Norm Birliği ve Bakmakla Yükümlü Olunan Kişi Kavramı

Sosyal güvenlik, bireylerin iradeleri dışında karşılaşabilecekleri mesleki, fizyolojik ve sosyo-ekonomik risklerin (hastalık, analık, iş kazası, yaşlılık, ölüm) finansal sonuçlarına karşı güvence altına alınmasıdır. Türkiye’de sosyal güvenlik sistemi uzun yıllar boyunca statü esaslı (işçi, esnaf, memur) olarak, Sosyal Sigortalar Kurumu (SSK), Bağ-Kur ve Emekli Sandığı olmak üzere üç ayrı kurum tarafından yürütülmüştür. Bu parçalı yapı, hak ve yükümlülüklerde farklılıklara yol açmıştır.

5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 1 Ekim 2008 tarihinde yürürlüğe girmesi, sistemde “norm ve standart birliği” sağlama amacı gütmüştür.1 Ancak bu reform, beraberinde “geçiş süreci” (intibak) sorunlarını getirmiştir. Reformun en hassas noktalarından biri, Genel Sağlık Sigortası (GSS) uygulamasına geçişle birlikte “bakmakla yükümlü olunan kişi” tanımının daraltılması ve özellikle kız çocuklarına tanınan pozitif ayrımcılığın yeni sistemde kaldırılmasıdır.

1.1. Araştırmanın Kapsamı ve Hukuki Sorun

İşbu raporun odak noktası, reform öncesi sistemin (Eski Hukuk) sağladığı geniş haklar ile reform sonrası sistemin (Yeni Hukuk) getirdiği kısıtlamalar arasındaki çatışma ve bu çatışmanın “geçiş hükümleri” (Geçici Maddeler) yoluyla nasıl çözüldüğüdür. Sorun, hukuki dilde “kanunların zaman bakımından uygulanması” ve “kazanılmış hakların korunması” ilkesi çerçevesinde düğümlenmektedir. Özellikle 1 Ekim 2008 miladının, kız çocuklarının sağlık hakları üzerindeki “kırılma noktası” etkisi, işe giriş-çıkış hareketleri (statü değişikliği) bağlamında incelenecektir.

1 Ekim 2008 Öncesi Hukuki Rejim (Eski Kanunlar Dönemi)

1 Ekim 2008 tarihinden önce Türk Sosyal Güvenlik Sistemi, kız çocuklarını ailenin korunması gereken bir parçası olarak görmüş ve onlara erkek çocuklardan farklı, ömür boyu sürebilecek bir güvence şemsiyesi sunmuştur. Bu dönemdeki hak sahipliği statüsü, günümüzde yaşanan tartışmaların temel dayanağıdır.

2.1. 506 Sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu (SSK) Uygulaması

Hizmet akdiyle çalışan işçileri kapsayan mülga 506 sayılı Kanun’un sağlık yardımlarına ilişkin maddeleri (Madde 35 ve 106), sigortalının bakmakla yükümlü olduğu kişileri tanımlarken kız çocuklarına özel bir imtiyaz tanımıştır.3

Hak Sahipliği Şartları: Sigortalının kız çocukları;

Evli olmamak,

Sosyal güvenlik kapsamında çalışmamak (kendi sigortalılığı olmamak),

Kendi çalışmalarından dolayı gelir veya aylık almamak,
şartlarını taşıdıkları sürece, yaş sınırı aranmaksızın sağlık hizmetlerinden yararlandırılmıştır.

Uygulamanın Niteliği: Bu düzenleme, kız çocuğunun 30, 40 veya 50 yaşında olsa dahi, eğer bekar ve işsiz ise, babasının sigortasından faydalanabilmesini sağlamaktaydı.

2.2. 1479 Sayılı Bağ-Kur Kanunu Uygulaması

Esnaf ve sanatkârlar ile diğer bağımsız çalışanları kapsayan 1479 sayılı Kanun’da da paralel bir yaklaşım benimsenmiştir. Bağ-Kur sigortalılarının kız çocukları da evli olmamak ve çalışmamak kaydıyla, yaş şartına tabi tutulmadan sağlık yardımı alma hakkına sahipti. Ancak Bağ-Kur mevzuatında prim borcu olmama şartı, sağlık hizmetine erişimde kritik bir engel teşkil edebilmekteydi.5

2.3. 5434 Sayılı Emekli Sandığı Kanunu Uygulaması

Devlet memurlarını kapsayan 5434 sayılı Kanun, statü hukukunun bir gereği olarak, mensuplarına ve yakınlarına en kapsamlı hakları sunan kanundu.

Kesintisiz Güvence: Memurların kız çocukları, evlenmedikleri ve memuriyet (veya daha sonraki düzenlemelerle sigortalı iş) yapmadıkları sürece sağlık yardımına müstahak sayılmıştır.

Yetim Aylığı ile İlişki: 5434 sayılı Kanun, sadece sağlık yardımını değil, vefat halinde bağlanan yetim aylığını da yaş sınırı olmaksızın kız çocuklarına tahsis etmiştir. Bu durum, sağlık hakkının “aylık hakkı” ile bütünleştiği güçlü bir koruma kalkanı oluşturmuştur.3

5510 Sayılı Kanun ile Gelen Yeni Düzen (1 Ekim 2008 Sonrası)

Reformun yürürlüğe girdiği 1 Ekim 2008 tarihi itibarıyla, “Genel Sağlık Sigortası” (GSS) kavramı hayata geçirilmiş ve sistemin aktüeryal dengesini sağlamak amacıyla hak sahipliği kriterleri daraltılmıştır.

3.1. Cinsiyet Eşitliği ve Yaş Sınırları

5510 sayılı Kanun’un 3. maddesinin 10. fıkrası ve 60. maddesi, “bakmakla yükümlü olunan kişi” tanımını değiştirerek kız ve erkek çocukları arasındaki farkı kaldırmıştır. Yeni sisteme (1 Ekim 2008 sonrası) ilk defa girenler için geçerli kurallar şöyledir:

Genel Kural: Çocuklar 18 yaşını doldurana kadar koşulsuz,

Lise Eğitimi: Lise ve dengi öğrenim görmeleri halinde 20 yaşını doldurana kadar,

Yükseköğrenim: Yükseköğrenim görmeleri halinde 25 yaşını doldurana kadar,
anne veya babalarının sağlık güvencesinden yararlanabilirler.6

Kritik Değişiklik: 25 yaşını dolduran bir kız çocuğu, bekar ve işsiz olsa dahi, artık babasının üzerinden “bakmakla yükümlü olunan kişi” sıfatıyla sağlık yardımı alamaz. Bu kişi, zorunlu GSS kapsamında gelir testine tabi tutulur ve duruma göre prim ödemek zorunda kalır.8

Bu yeni rejim, 2008 sonrası sisteme girenler için geçerlidir. Ancak asıl karmaşa, 2008 öncesi hak sahibi olanların durumunda ortaya çıkmıştır.

Hukuki Kırılma ve Kaos Dönemi: 2008 – 2011 Yılları Arası

Kullanıcının sorusunda dile getirdiği “kanun değiştikten sonra tekrar hizmet alamaz” iddiası, aslında 2008 ile 2011 yılları arasında yaşanan kısa süreli ancak etkili bir hukuki yorum ve uygulama döneminin yansımasıdır.

4.1. 5510 Sayılı Kanun Geçici 12. Madde’nin İlk Hali

5510 sayılı Kanun yürürlüğe girerken, mevcut hak sahiplerini korumak amacıyla Geçici 12. Madde düzenlenmiştir. Bu madde, devredilen kurumların (SSK, Bağ-Kur, Emekli Sandığı) sağlık yardımlarından yararlanan kişilerin haklarının devam edeceğini öngörmekteydi.

4.2. SGK’nın “Statü Değişikliği” Yorumu

Sosyal Güvenlik Kurumu, 2008-2011 yılları arasında bu maddeyi oldukça kısıtlayıcı bir şekilde yorumlamıştır. Kurumun o dönemki görüşü şu şekildedir:

“Kız çocukları 1 Ekim 2008 tarihindeki durumlarını (bekar ve işsiz olma) korudukları sürece eski kanun hükümlerinden yararlanmaya devam ederler. Ancak, bu tarihten sonra işe girerlerse veya evlenirlerse, eski statüleri sona erer ve 5510 sayılı Kanun’un (yeni kanun) kapsamına girerler. Bu kişiler daha sonra işten ayrılsalar veya boşansalar dahi, artık yeni kanuna tabi oldukları için yaş şartına (25 yaş) takılırlar ve babalarından tekrar sağlık hizmeti alamazlar.”

Bu yorum, binlerce kız çocuğunun işe girip çıktıktan sonra sağlık haklarını kaybetmesine neden olmuştur. İşe girmek adeta cezalandırılmış, “bir kere sistemden çıkan bir daha dönemez” anlayışı hakim olmuştur.5 Kullanıcının duyduğu ve endişe ettiği durum, tam olarak bu dönemin uygulamasıdır.

Hukuki Çözüm ve Hakkın İadesi: 6111 Sayılı Kanun (Torba Yasa)

Toplumsal mağduriyetlerin artması üzerine kanun koyucu, 25 Şubat 2011 tarihinde Resmi Gazete’de yayımlanan 6111 sayılı Kanun (Bazı Alacakların Yeniden Yapılandırılması ile Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ve Diğer Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun) ile duruma müdahale etmiştir. Bu kanun, 5510 sayılı Kanun’un Geçici 12. maddesini değiştirerek sorunu kökten çözmüştür.

5.1. Değişikliğin Metni ve Anlamı

6111 sayılı Kanun’un 49. maddesi ile 5510 sayılı Kanun’un Geçici 12. maddesine şu hüküm eklenmiştir:

“Kanunun yürürlük tarihinden önce bakmakla yükümlü olunan kişi olarak sağlık hizmetlerinden yararlanan kız çocuklarının durum değişikliklerinin ortadan kalkması halinde, bu kişiler tekrar ilgili kanunlarına göre bakmakla yükümlü olunan kişi sayılır.”.5

Bu yasal değişiklik, şu hukuki sonuçları doğurmuştur:

Hakkın “Askıya Alınması” İlkesi: Kız çocuğunun 2008 sonrası işe girmesi veya evlenmesi, babasından aldığı sağlık hakkını tamamen “söndürmez”, sadece “askıya alır”.

Geri Dönüş Garantisi: İşe girip çıkan veya evlenip boşanan kız çocuğu, bu “durum değişikliği” ortadan kalktığında (işsiz kaldığında veya boşandığında), yaşı kaç olursa olsun (30, 40, 50 fark etmeksizin) tekrar 1 Ekim 2008 öncesi kurallara döner.

Yaş Sınırı Muafiyeti: Bu kişiler için 5510 sayılı Kanun’daki 18/20/25 yaş sınırları uygulanmaz. Hak sahipliği, eski kanunlardaki (506, 1479, 5434) “yaş şartsız” usule göre yeniden tesis edilir.5

5.2. Geçmişe Yürürlük ve Uygulama

Bu düzenleme, sadece yasanın çıktığı 2011 yılından sonrasını değil, 2008-2011 arasındaki mağduriyetleri de kapsayacak şekilde yorumlanmıştır. Dolayısıyla, 2009 yılında işe girip 2010 yılında çıkan ve hakkını kaybettiği söylenen bir kişi de bu düzenlemeden yararlanarak hakkını geri alabilir.

Aşağıdaki tablo, bu kritik yasal değişimin yarattığı farkı özetlemektedir:

Sigortalılık Statülerine Göre Detaylı Analiz (4/a, 4/b, 4/c)

Hakkın özü aynı olsa da, babanın (sigortalının) tabi olduğu sigorta koluna göre uygulamada bazı teknik farklılıklar bulunabilmektedir.

6.1. 4/a (Eski SSK) Sigortalılarının Kız Çocukları

En geniş kitleyi oluşturan bu grupta, babanın aktif sigortalı olması veya emekli olması durumunda, kız çocuğu işten ayrıldıktan sonra (işsizlik ödeneği alıyorsa ödenek bitiminde) tekrar sağlık yardımına başvurabilir.

Önemli Detay: 1 Ekim 2008 öncesinde babanın en az 120 gün prim ödemiş olması gibi eski şartlar, geçiş hükümleriyle korunmuştur. İşten ayrılış bildirgesi verildikten sonra sistem (SPAS) genellikle 10 gün daha sigortalının kendi üzerinden sağlık hizmeti almasına izin verir, 10. günden sonra babaya geçiş yapılabilir.3

6.2. 4/b (Eski Bağ-Kur) Sigortalılarının Kız Çocukları

Bağ-Kur kapsamındaki babaların kız çocukları da aynı hakka sahiptir. Ancak burada prim borcu faktörü devreye girer.

Borç Engeli: Babanın Bağ-Kur prim borcu varsa (60 günden fazla), kendisi ve bakmakla yükümlü olduğu kişiler (kız çocuğu dahil) sağlık hizmetinden yararlanamaz. Kız çocuğunun hakkı saklıdır, ancak babanın borcu nedeniyle bu haktan fiilen yararlanamayabilir (18 yaş altı çocuklar hariç).8

İstisna: Eğer baba emekliyse, prim borcu söz konusu olmayacağı için kız çocuğu sorunsuz yararlanır.

6.3. 4/c (Eski Emekli Sandığı) Sigortalılarının Kız Çocukları

Memur çocukları, statü hukukunun getirdiği en güçlü korumaya sahiptir. 5510 sayılı Kanun’un Geçici 4. maddesi uyarınca, 2008 öncesi memur olanlar hakkında 5434 sayılı Kanun hükümleri uygulanmaya devam eder.

Ayrıcalıklı Durum: Bu gruptaki kız çocukları için işe girip çıkma, hakkın kaybı anlamına gelmez. Hatta yetim aylığı (ölüm aylığı) konusunda da, memur kız çocukları SSK ve Bağ-Kur’lu kız çocuklarına göre daha avantajlıdır; SSK/Bağ-Kur yetim aylığında “kendi çalışmama” şartı katı iken, Emekli Sandığı yetim aylığında (belirli limitler dahilinde) çalışma esnekliği geçmişte farklı yorumlanabilmiştir, ancak sağlık yardımında temel kural “sigortalı olmamaktır”.3

Uygulama, Aktivasyon ve Bürokratik Süreçler

Hukuki hakkın varlığı, otomatik olarak işlemesi anlamına gelmeyebilir. SGK’nın dijital altyapısı (SPAS – Sağlık Provizyon Aktivasyon Sistemi), bazen statü değişikliklerini otomatik algılayıp eski hakka dönüşü yapamayabilir.

7.1. Otomatik Geçiş ve “G0/G1” Hatası

Kız çocuğu işten ayrıldığında, sistem onu otomatik olarak “bakmakla yükümlü olunan kişi” yerine “Gelir Testine Tabi GSS’li” (G0 veya G1 kodu) olarak atayabilir. Bu durumda kişi hastaneye gittiğinde “Müstahak Değildir” veya “Prim Borcu” uyarısı ile karşılaşır.

7.2. Yapılması Gereken İşlemler (Adım Adım Kılavuz)

Eğer işten ayrıldıktan sonra sağlık hizmeti aktifleşmediyse, izlenmesi gereken yol şudur:

Başvuru: En yakın Sosyal Güvenlik Merkezi’ne (SGM) gidilmelidir.

Beyan: “Babam/Annem üzerinden 1 Ekim 2008 öncesinde sağlık hakkım vardı. İşimden ayrıldım/boşandım. 6111 sayılı Kanun ile değişik Geçici 12. madde uyarınca sağlık aktivasyonumun tekrar babam/annem üzerinden yapılmasını talep ediyorum” beyanını içeren matbu Sağlık Aktivasyon Talep Formu veya dilekçe doldurulmalıdır.10

Kontrol ve Aktivasyon: Memur, sistemden kişinin 2008 öncesi kaydını ve şu anki işsizlik/bekarlık durumunu kontrol eder ve provizyonu manuel olarak açar. Bu işlem genellikle aynı gün içinde sonuçlanır.

Gelir Testi: Bu kişiler için Kaymakamlığa gidip gelir testi yaptırma zorunluluğu YOKTUR. Gelir testi, sadece babasından hakkı olmayanlar içindir.8

Genel Sağlık Sigortası (GSS) ve Gelir Testi Bağlamı

Konunun tam anlaşılması için, hakkı olmayanların durumuna da kısaca değinmek gerekir. 1 Ekim 2008’den sonra ilk defa sigortalı olanların kız çocukları veya 2008 öncesi hakkı bulunmayanlar (örneğin o tarihte yaşı büyük ve babası sigortasız olanlar), işten ayrıldıklarında babalarına dönemezler.

Bu kişiler için süreç şöyledir:

Zorunlu GSS kapsamında tescil edilirler.

Hane halkı gelir testi yaptırırlar. Kişi başı gelir asgari ücretin 1/3’ünden az ise devlet öder (Yeşil Kart – G0), fazla ise kendileri aylık prim (G1) öderler.7

Ancak rapor konusu olan “2008 öncesi hak sahibi kız çocukları” bu döngüye girmezler. Onlar doğrudan primsiz olarak babalarından yararlanırlar.

Sağlık Yardımı ile Yetim Aylığı Arasındaki Fark

Araştırma esnasında sıkça karıştırılan bir husus da “Sağlık Yardımı” ile “Ölüm (Yetim) Aylığı”dır.

Sağlık Yardımı: Baba hayatta iken veya emekli iken onun üzerinden sağlık hizmeti almaktır.

Yetim Aylığı: Baba vefat ettikten sonra bağlanan maaştır.

Kız çocukları için her iki hakta da “evli olmama” ve “sigortalı çalışmama” şartı ortaktır. 2008 öncesi girişliler için her iki hak da yaş sınırı olmaksızın devam eder. Babanın vefatı halinde, işten ayrılan kız çocuğu hem sağlık hizmetini hem de yetim aylığını (şartları sağlıyorsa) tekrar alabilir.3

Sonuç ve Nihai Değerlendirme

Yapılan kapsamlı mevzuat analizi neticesinde, kullanıcının sorusuna verilecek kesin cevap şöyledir:

İddia Hatalıdır: “Kanun güncellendikten sonra işe girip çıkan kız çocuğu babasından tekrar sağlık hizmeti alamaz” bilgisi, 2011 yılı öncesine ait eski ve artık geçersiz bir uygulamadır.

Hak Korunmaktadır: 1 Ekim 2008 tarihinden önce babası veya annesi üzerinden sağlık yardımına müstahak olan kız çocukları, kazanılmış hak (müktesep hak) sahibidir.

Geri Dönüş Mümkündür: Bu kişiler, 2008’den sonra işe girseler veya evlenseler dahi, bu durumları sona erdiğinde (işten çıkma, boşanma), yaşları ne olursa olsun tekrar anne/babalarının sigortasından faydalanırlar. Bu hakkın yasal dayanağı 6111 sayılı Kanun ile değiştirilen 5510 sayılı Kanun Geçici 12. maddesidir.

Eylem: Eğer sistem otomatik açmadıysa, SGK’ya başvurarak aktivasyon talep edilmelidir. Bu bir lütuf değil, yasayla güvence altına alınmış bir haktır.

Türk Sosyal Güvenlik Sistemi, geçiş sürecindeki sancılara rağmen, 6111 sayılı Kanun müdahalesiyle sosyal devlet ilkesine uygun olarak eski hak sahiplerinin mağduriyetini gidermiş ve kız çocuklarının sağlık güvencesini statü değişikliklerine karşı koruma altına almıştır.

Kaynakça

3 Dergipark: 5510 Sayılı Kanun ve Kız Çocukları (Saraç, 2013).

4 Burhan Eray: 18 Yaşından Büyük Kız Çocuklarının Sağlık Yardımı.

6 Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı: Sosyal Sigortalar ve GSS Kanunu Mevzuatı.

7 Muratpaşa Kaymakamlığı: GSS Soru ve Cevapları.

8 Çaybaşı Kaymakamlığı: Yeni GSS Rehberi ve Kız Çocuklarının Durumu.

5 Barış Erdem: 5510 Sayılı Kanun ve Geçici 12. Madde Uygulaması.

12 İletişim Başkanlığı: Ölüm Aylığı Alan Kız Çocukları Hakkında Açıklama.

3 Ayan: Kız Çocuklarının Türk Sosyal Güvenlik Hukukundaki Hakları (Dergipark).

7 Muratpaşa Kaymakamlığı: 18 Yaş Üstü Çocukların Durumu.

8 Çaybaşı Kaymakamlığı: GSS Tescil İşlemleri ve 2008 Öncesi Hak Sahipliği.

5 Barış Erdem: Emekli Sandığı ve Sağlık Hak Sahipliği.

9 Burhan Eray: 6111 Sayılı Kanun ile Kız Çocuklarının Sağlık Yardımı Düzenlemesi.

8 Çaybaşı Kaymakamlığı: Gelir Testi ve Başvuru Süreçleri.

1 Lexpera: 5510 Sayılı Kanun Tam Metin (Madde 60 ve Geçici Maddeler).

10 SGK: Sağlık Aktivasyon Talep Formları ve Dilekçeler.

8 Çaybaşı Kaymakamlığı: 2008 Öncesi Hak Sahipleri İçin Gelir Testi Muafiyeti.

13 Korleri Eğitim Derneği: 5510 Sayılı Kanun Metni.

5 Barış Erdem: Sağlık Hakkından Yararlanma Soru Bankası.